Dunin Teodor (1854–1909), lekarz, badacz naukowy, działacz społeczny i filantrop, ur. 1 IV w majątku rodzinnym Wygnanowie, ówczesnej gub. kieleckiej, pow. jędrzejowskiego z ojca Bolesława i matki Marii z Wolskich. Odebrawszy początkowe wychowanie w skromnych warunkach ziemiańskich, gimnazjum w Pińczowie, ukończył w r. 1870 ze złotym medalem. Następnie wstąpił na Wydział Lekarski Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie był uczniem Hoyera, Nawrockiego, Brodowskiego, Lambla, i w r. 1876 otrzymał dyplom lekarza cum eximia laude. Zaraz potem został asystentem kliniki terapeutycznej prof. Lewitskiego, u którego pracował przez 4 lata. Podczas ostatnich dwóch lat tej asystentury (1879–1880) podjął się też obowiązków lekarza miejscowego w szpitalu Dzieciątka Jezus i wówczas zajął się badaniem statystyki szpitalnej, czego ślady pozostawił w pracy wykonanej wraz z Chełmińskim pt. O statystyce szpitalnej (»Kronika Lekarska« 1880). W r. 1881 po napisaniu rozprawy z zakresu patologii nerek otrzymał stopień doktora medycyny. Pracę tę wykonał pod kierunkiem prof. Brodowskiego, u którego zajmował się pilnie przez 7 lat anatomią patologiczną, ucząc się tam mikroskopowania i techniki bakteriologicznej. W r. 1880 zdobył drogą konkursu publicznego stanowisko ordynatora szpitala Dzieciątka Jezus w oddziale chorób wewnętrznych, w którym pozostawał już do końca życia z przymusową przerwą dwuletnią (od marca 1884 do czerwca 1886) z powodu zatargu z duchownym prawosławnym, któremu zwrócił uwagę, że nie należy w rozmowie z Polakiem posługiwać się zruszczonymi nazwami miejscowości polskich, (pop ten stale Jędrzejów nazywał »Andriejewem«). Te dwa lata rozłąki ze szpitalem zużytkował na podróże naukowe zagranicę, pracując między innymi przez czas dłuższy w klinice Charcota w Paryżu. W lipcu 1886 objąwszy na nowo stanowisko ordynatora, mógł zająć się podźwignięciem oddziału ku ówczesnym wymogom nauki lekarskiej. Utworzył przy nim pracownię naukową do badań chemicznych, bakteriologicznych i doświadczalnych i z własnych funduszów zaopatrzył ją w mikroskopy, wagi chemiczne, termostaty, sterylizatory, narzędzia doświadczalne, klatki dla zwierząt itp. Asystenci i liczni woluntariusze mogli w tym nowym ośrodku naukowym prowadzić pod jego kierunkiem własne badania. Jako nauczyciel cierpliwy i wyrozumiały, budził D. w uczniach zainteresowanie chorym i jego cierpieniem, wpajał potrzebę pedantycznego badania i obserwowania. Wielkie oczytanie, chętne dyskutowanie z uczniami, zachęcanie ich do samodzielnej pracy naukowej, wyszukiwanie im tematów naukowych i pomaganie w ich opracowaniu – wszystko to zjednywało mu prawie bezgraniczne zaufanie. Toteż już w r. 1896 mógł wydać w oddzielnej książce 26 prac swych uczniów pt. Prace i spostrzeżenia z oddziału … dokonane od 1886 do 1896.
Dla chorych swego oddziału był prawdziwym opiekunem, dbając bezustannie o ich potrzeby duchowe i materialne. Za własne pieniądze dostarczał im książek do czytania, nabywał dla oddziału potrzebną liczbę noży i widelców, a także chustek do nosa, czego dotychczas w szpitalu nie znano; sprawiał wygodniejsze łóżka i materace, dopłacał często do lepszego żywienia chorych, do droższych lekarstw itd.
W czasie swej asystentury, a także w czasie pierwszych kilkunastu lat ordynowania w szpitalu Dzieciątka Jezus, wiele czasu poświęcał badaniom naukowym, pogłębiając swą wiedzę studiowaniem nowszych zdobyczy nauki lekarskiej i przeprowadzając studia samodzielne nad wielu zagadnieniami naukowymi. Wynikiem tych badań, jako też ścisłych obserwacji były prace, które nowością tematów i dokładnością spostrzegania zjednały mu uznanie w kołach lekarskich krajowych i zagranicznych. Tu na pierwszym miejscu wymienić należy 3 prace o tzw. zakażeniu wtórnym albo mieszanym (1885, 1886, 1891), w których D. pierwszy zwrócił uwagę na możliwość zakażeń mieszanych w ogóle, a w durze brzusznym w szczególności. Termin »zakażenia mieszane« pierwszy D. wprowadził do nauki lekarskiej, a termin ten nie tylko u nas, ale i za granicą przyjął się niebawem, kiedy pierwsza z tych prac (O przyczynie zapaleń ropnych i zakrzepów żył w przebiegu tyfusu brzusznego »Gaz. Lek.« 1885) wyszła w tłumaczeniu niemieckim w »Deutsches Archiv f. klin. Med.« 1886. Prócz tego pisał o zastosowaniu lewara do wypuszczania płynów z opłucnej (1880), o zmianach anatomicznych w płucach przy ich ucisku (1884), o przyczynach tzw. rozklejania się komórek mięśnia sercowego (1893), o neurastenii periodycznej (Neurastenia periodyczna, kołowa i naprzemienna 1898), o arteriosklerozie (1903), o badaniu krwi i jej patologii; ogłosił także wiele prac kazuistycznych. Interesował go stosunek medycyny wewnętrznej do chirurgii i z tego powodu bywał częstym gościem na oddziałach chirurgicznych Matlakowskiego i Krajewskiego. Owocem tych studiów było kilka prac z pogranicza tych dwóch odłamów nauki lekarskiej.
W r. 1899 D. ożenił się z Zeneidą Szawłowską, która po 8 latach zmarła, pozostawiając dwie córki.
W r. 1901 ku uczczeniu 25-letniej działalności lekarskiej swego nauczyciela i przewodnika uczniowie jego ofiarowali mu Księgę Jubileuszową (s.529 in folio), zawierającą ich prace naukowe w liczbie 24.
Pomimo uciążliwej pracy szpitalnej i bardzo rozleglej praktyki lekarskiej D. nie wyrzekł się czynnego udziału w instytucjach naukowych i społecznych. Jego zainteresowania były różnorodne, a wszędzie od razu uwydatniał swoją niepowszednią indywidualność. Gdy w r. 1881 został członkiem założycielem zreformowanego przez grono lekarzy z prof. Hoyerem na czele czasopisma »Gazeta Lekarska«, stał się gorliwym jego współpracownikiem, zgłaszając szereg prac oryginalnych, wiele referatów zbiorowych, a nawet i wiadomości bieżących; on też był przez lat 8 redaktorem zapoczątkowanego przez »Gazetę Lekarską« wydawnictwa »Odczyty kliniczne«, wkładając w nie wiele ofiary materialnej. W odczytach tych umieścił 4 swoje własne prace, a mianowicie O habitualnym zaparciu stolca, O stanach anemicznych, O neurastenii i O walce z gruźlicą. – Członkiem czynnym Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego został w r. 1879, gdy był jeszcze asystentem kliniki. I tu już wkrótce odczytami, w których z talentem i gruntowną znajomością przedmiotu poruszał najżywotniejsze tematy z medycyny teoretycznej i praktycznej, dał się poznać szerszemu ogółowi lekarzy, że wymienimy tylko najważniejsze, jak O epidemii tyfusu powrotnego w Warszawie, O znieczuleniu połowiczym w histerii, O neurozach traumatycznych, O chirurgii mózgu, O etiologii stwardnienia tętnic itp. W r. 1902 został prezesem Towarzystwa, był też wieloletnim członkiem komitetu konkursu imienia Koczorowskiego. Po zawiązaniu się w r. 1898 Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego D. stanął na czele sekcji szpitali i przytułków. Kierując nią przez 4 lata, bardzo się zasłużył sprawie poprawy stanu szpitalnictwa.
Zajmował się też sprawą pomocy lekarskiej dla ludu, ale nade wszystko sprawą zwalczania gruźlicy. Wówczas (1899) rzucił myśl stworzenia u nas zakładu leczniczego dla piersiowo chorych. Dzięki jego niestrudzonej energii i ofiarności powstało następnie pierwsze w kraju takie uzdrowisko. Po zorganizowaniu komitetu budowy, po zebraniu potrzebnych funduszów, do których zwiększenia znacznie się własną ofiarnością przyczynił i po opracowaniu szczegółowego planu zakładu, zdołał wreszcie w r. 1908 oddać na użytek społeczeństwa sanatorium w Rudce, zbudowane na zalesionym terenie pod Mrozami, uzyskanym w darze od ks. Stanisława Lubomirskiego. W ten sposób już w ostatnich latach życia doczekał się urzeczywistnienia swej doniosłej inicjatywy.
Gdy w r. 1906 grono lekarzy warszawskich wraz z członkami zakonspirowanej »Ligi narodowej« przystąpiło do założenia zrzeszenia lekarskiego pod nazwą »Stowarzyszenie Lekarzy Polskich«, na pierwszego prezesa tegoż powołano D-a, który już na pierwszym ogólnym zebraniu członków założycieli wygłosił znamienną deklarację o stanowisku zarządu i swoim, jako prezesa instytucji. Wkrótce też ogłosił w czasopiśmie »Medycyna« artykuł o zadaniach stowarzyszenia lekarskiego. D. był też przez lat kilka wiceprezesem koła lekarskiego Polskiej Macierzy Szkolnej i gorąco opiekował się szkółką im. Chałubińskiego, utrzymywaną przez to Koło. Brał czynny udział w zjazdach lekarzy i przyrodników polskich, a w r. 1900 na X zjeździe w Krakowie został wybrany jego przewodniczącym. Wreszcie na krótko przed śmiercią (1908) powołano go na członka Towarzystwa Naukowego Warszawskiego; po kilku miesiącach, zapoznawszy się z czynnościami i dążnościami Towarzystwa, przedstawił zarządowi memoriał o potrzebie założenia w nim instytutów badawczych, aby Towarzystwo, ograniczając, jak dotąd, swe zadania wyłącznie w kierunku rozpraw naukowych, nie uległo prędko wyjałowieniu. Opinia ta mocno zaważyła na dalszym rozwoju TNW, zwłaszcza jego wydziału III.
W ciągu 27-letniego zarządzania przez D-a oddziałem wewnętrznym uczniowie jego ogłosili 85 prac naukowych, on zaś sam pozostawił prac oryginalnych 73, prócz licznych opublikowanych pokazów, wielu sprawozdań ze zjazdów lekarskich, streszczeń z pism zagranicznych oraz przekładów.
D. zmarł po operacji nowotworu 16 III 1909, doczekawszy się zaledwie 55. roku życia. Był on jednym z najwybitniejszych lekarzy internistów, uczonym o umyśle twórczym, niepospolitym pedagogiem i twórcą »szkoły«.
Portrety D-a olejne znajdowały się w Stowarzyszeniu Lek. Polskich i w Tow. Lek. Warsz. Fotografie w reprodukcji dołączone do pracy Puławskiego, Rudzkiego i w Księdze jubileuszowej.
»Rys życia« własnoręcznie skreślony przez D-a z podaniem o przyjęcie na członka Tow. Lek. Warsz. 2 XII 1878; Życiorysy: Janowski Wł., Księga jubileuszowa 1901; tenże, Sprawozdanie z Posiedzeń Tow. Nauk. Warsz. 1909, z. IV; Puławski A., »Gazeta Lekarska« 1909 (podaje również dokładny spis prac oryginalnych D-a); Rzętkowski K., »Medycyna i Kronika Lek.« 1909; Landau A., ib.; Rychliński K., »Nowiny Lek.« 1909; Męczkowski W., »Zdrowie« 1909; Biernacki E., »Lwow. Tyg. Lek.« 1909; Rencki R., ibid. (posiedz. z dn. 19 II 1909); Jaworski W., «Przegl. Lek.« 1909; »Czas« 1909, nr 62; »Głos Warszawski« 1909, nr 79; Rudzki St., »Medycyna« 1933; Wywiady u rodziny D-a i akta służbowe w Arch. Szpitala Dzieciątka Jezus; Gałecki St., Sanatorium dla piersiowo chorych w Rudce, »Zdrowie« 1908; Sprawozdania roczne Sanatorium z 1909–30 i 30 lat sanatorium »Rudka«, opis i zarys historyczny 1908–38, W. 1938.
Marek Maksymilian Zweigbaum